Ogrzewanie
Czym zastąpić stary kocioł węglowy: porównanie kosztów pompy ciepła, gazu i pelletu
Wymiana kopciucha w domu 150 m²: koszt pompy ciepła, gazu, pelletu i ekogroszku przed i po dociepleniu, dotacja z Czystego Powietrza i rachunek na 10 lat.
Ostatni odczyt (sierpień 2026): ok. 1651 zł/t za węgiel kamienny w kostce i orzechu. To +1,3 % miesiąc do miesiąca i +5,2 % rok do roku. Szczyt cen: 3064 zł/t (październik 2022).
Najnowsza cena
1651zł/t
sierpień 2026
1651zł/t
+1,3 %m/m+5,2 %r/r
Szacunek z indeksu cen HICP (od 2020 r.)
Najedź na wykres, żeby zobaczyć wartości z wybranego miesiąca. Na klawiaturze: strzałki, PageUp i PageDown (rok), Home i End.
Od 2020 r. linia przerywana to szacunek: cena GUS z grudnia 2019 r. przemnożona przez zmianę indeksu cen węgla HICP (Eurostat). GUS nie publikuje już miesięcznych cen węgla. Kalkulator liczy z ceny ekogroszku workowanego: 1600 zł/t (7 października 2026). Ostatni punkt tej serii to 1651 zł/t (sierpień 2026) za kostkę i orzech. Różnica wynika z innego sortymentu, innej metody (średnia z notowań GUS zamiast mediany ofert) i innego miesiąca.
Przeciętna cena detaliczna tony węgla kamiennego według GUS, brutto. GUS liczy ją z notowań dwóch rodzajów węgla: kostki i orzecha klasy I. Ankieterzy notują ceny raz w miesiącu, między 5. a 22. dniem, w wybranych punktach sprzedaży w całym kraju.
To nie jest cena ekogroszku. Ekogroszek to drobniejszy sortyment, zwykle 5-25 mm, sprzedawany w workach do kotłów z podajnikiem. Kosztuje inaczej niż kostka i orzech.
Lata 2015-2019 to miesięczne ceny GUS z Banku Danych Lokalnych, bez zmian.
Od 2020 r. GUS nie publikuje miesięcznych cen węgla, tylko średnią roczną. Miesiące od stycznia 2020 r. wyliczyliśmy z ceny GUS z grudnia 2019 r. i zmian indeksu cen węgla dla Polski (Eurostat, HICP, pozycja CP04541). Na wykresie ten odcinek ma linię przerywaną.
Kontrola: średnie roczne z wyliczenia są nieco niższe od oficjalnych średnich GUS, najbardziej w latach 2022-2023. Nie skalowaliśmy miesięcy do średnich rocznych, żeby nie tworzyć sztucznych skoków na przełomie lat.
Wszystkie wartości z wykresu ze źródłem dla każdego punktu. Dane pobierzesz też jako CSV.
| Miesiąc | Cena, zł/t | Zmiana m/m | Zmiana r/r | Źródło | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| 1651 | +1,3 % | +5,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 208.06/112.05 | |
| 1630 | +0,6 % | +3,7 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 205.38/112.05 | |
| 1621 | +0,1 % | +3,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 204.25/112.05 | |
| 1620 | +0,6 % | +2,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 204.11/112.05 | |
| 1611 | +0,8 % | +0,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 203.04/112.05 | |
| 1598 | +0,1 % | −2,1 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 201.44/112.05 | |
| 1597 | +1,3 % | −3,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 201.21/112.05 | |
| 1576 | +0,4 % | −5,7 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 198.59/112.05 | |
| 1570 | −0,2 % | −7,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 197.88/112.05 | |
| 1573 | 0,0 % | −7,3 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 198.18/112.05 | |
| 1573 | +0,3 % | −7,5 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 198.2/112.05 | |
| 1569 | −0,1 % | −7,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 197.77/112.05 | |
| 1570 | −0,1 % | −7,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 197.86/112.05 | |
| 1572 | +0,1 % | −5,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 198.09/112.05 | |
| 1570 | −1,2 % | −3,3 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 197.89/112.05 | |
| 1589 | −1,1 % | −2,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 200.21/112.05 | |
| 1607 | −1,5 % | −2,7 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 202.57/112.05 | |
| 1632 | −1,7 % | −3,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 205.7/112.05 | |
| 1661 | −0,6 % | −5,3 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 209.34/112.05 | |
| 1671 | −1,1 % | −7,3 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 210.63/112.05 | |
| 1689 | −0,5 % | −8,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 212.8/112.05 | |
| 1697 | −0,2 % | −11,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 213.84/112.05 | |
| 1701 | −0,1 % | −12,5 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 214.41/112.05 | |
| 1703 | +0,9 % | −12,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 214.64/112.05 | |
| 1688 | +2,0 % | −14,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 212.7/112.05 | |
| 1655 | +2,0 % | −16,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 208.6/112.05 | |
| 1623 | +0,1 % | −19,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 204.52/112.05 | |
| 1621 | −1,8 % | −21,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 204.27/112.05 | |
| 1651 | −2,7 % | −22,6 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 208.1/112.05 | |
| 1697 | −3,2 % | −24,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 213.9/112.05 | |
| 1754 | −2,7 % | −25,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 221.07/112.05 | |
| 1802 | −2,8 % | −27,6 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 227.09/112.05 | |
| 1854 | −2,8 % | −29,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 233.62/112.05 | |
| 1907 | −1,9 % | −36,5 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 240.27/112.05 | |
| 1944 | −0,6 % | −36,6 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 245.04/112.05 | |
| 1955 | −0,4 % | −34,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 246.43/112.05 | |
| 1963 | −1,4 % | −28,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 247.35/112.05 | |
| 1990 | −1,6 % | −16,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 250.78/112.05 | |
| 2023 | −1,7 % | −10,5 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 254.92/112.05 | |
| 2058 | −3,6 % | +1,7 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 259.33/112.05 | |
| 2134 | −4,5 % | +23,1 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 268.89/112.05 | |
| 2234 | −5,6 % | +42,7 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 281.51/112.05 | |
| 2367 | −4,9 % | +76,1 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 298.32/112.05 | |
| 2489 | −5,3 % | +83,1 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 313.61/112.05 | |
| 2627 | −12,5 % | +94,7 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 331.06/112.05 | |
| 3003 | −2,0 % | +127,3 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 378.46/112.05 | |
| 3064 | +2,1 % | +179,6 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 386.1/112.05 | |
| 3001 | +10,0 % | +218,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 378.15/112.05 | |
| 2728 | +14,1 % | +200,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 343.76/112.05 | |
| 2391 | +5,8 % | +166,6 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 301.31/112.05 | |
| 2260 | +11,7 % | +153,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 284.8/112.05 | |
| 2023 | +16,7 % | +127,6 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 254.88/112.05 | |
| 1734 | +10,8 % | +94,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 218.56/112.05 | |
| 1565 | +16,4 % | +75,1 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 197.28/112.05 | |
| 1344 | −1,1 % | +50,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 169.33/112.05 | |
| 1359 | +0,7 % | +51,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 171.26/112.05 | |
| 1349 | +2,1 % | +50,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 170.05/112.05 | |
| 1321 | +20,5 % | +47,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 166.43/112.05 | |
| 1096 | +16,5 % | +23,1 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 138.07/112.05 | |
| 941 | +3,6 % | +6,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 118.61/112.05 | |
| 908 | +1,2 % | +2,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 114.42/112.05 | |
| 897 | +0,8 % | +2,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 113.05/112.05 | |
| 890 | +0,1 % | +1,3 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.22/112.05 | |
| 889 | −0,3 % | +1,3 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.02/112.05 | |
| 892 | −0,2 % | +1,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.35/112.05 | |
| 894 | −0,1 % | +1,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.63/112.05 | |
| 895 | 0,0 % | +0,9 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.85/112.05 | |
| 895 | +0,1 % | +0,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.75/112.05 | |
| 894 | +0,1 % | +0,5 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.67/112.05 | |
| 893 | +0,3 % | +0,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.52/112.05 | |
| 890 | +0,5 % | +0,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 112.2/112.05 | |
| 886 | +0,3 % | +0,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 111.63/112.05 | |
| 883 | +0,6 % | +0,4 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 111.26/112.05 | |
| 878 | −0,1 % | +0,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 110.67/112.05 | |
| 879 | +0,1 % | +0,2 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 110.83/112.05 | |
| 878 | −0,2 % | −0,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 110.65/112.05 | |
| 880 | −0,6 % | −0,5 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 110.94/112.05 | |
| 885 | −0,2 % | −0,5 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 111.5/112.05 | |
| 887 | −0,1 % | −0,8 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 111.73/112.05 | |
| 888 | −0,1 % | −1,0 % | [2] | wyliczenie: GUS 2019-12 (889.13 zł) x HICP CP04541 111.96/112.05 | |
| 889 | −0,0 % | −0,9 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 889 | +0,4 % | −0,8 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 886 | +0,4 % | −1,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 882 | +0,3 % | −0,7 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 879 | +0,2 % | −0,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 878 | +0,0 % | +0,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 878 | −0,1 % | +0,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 878 | −0,7 % | −0,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 885 | −0,6 % | +0,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 890 | −0,5 % | +0,3 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 894 | −0,3 % | +0,4 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 897 | −0,0 % | +0,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 897 | +0,1 % | +0,3 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 896 | +0,0 % | +0,8 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 896 | +0,9 % | +2,7 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 888 | +0,8 % | +5,9 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 881 | +0,5 % | +8,6 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 877 | +0,2 % | +9,6 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 876 | −0,4 % | +10,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 879 | −0,4 % | +10,7 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 883 | −0,4 % | +10,9 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 887 | −0,5 % | +11,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 891 | −0,5 % | +11,6 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 895 | +0,0 % | +12,8 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 895 | +0,7 % | +13,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 889 | +1,9 % | +12,7 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 873 | +4,0 % | +11,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 839 | +3,4 % | +8,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 812 | +1,5 % | +5,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 800 | +0,6 % | +3,7 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 795 | +0,1 % | +3,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 794 | −0,2 % | +2,8 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 796 | −0,3 % | +2,5 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 798 | −0,0 % | +2,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 798 | +0,6 % | +1,3 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 794 | +0,4 % | +0,3 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 791 | +0,3 % | −0,0 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 789 | +0,6 % | −0,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 784 | +1,2 % | −0,6 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 775 | +0,4 % | −1,3 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 772 | +0,0 % | −1,4 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 772 | +0,1 % | −1,3 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 771 | −0,2 % | −1,5 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 773 | −0,5 % | −1,6 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 776 | −0,6 % | −1,7 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 781 | −0,9 % | −1,7 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 788 | −0,4 % | −1,2 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 791 | +0,0 % | −1,1 % | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 791 | +0,1 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 790 | +0,2 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 789 | +0,3 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 786 | +0,3 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 783 | +0,2 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 782 | −0,1 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 783 | −0,3 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 786 | −0,5 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 790 | −0,6 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 795 | −0,4 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 798 | −0,3 % | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) | |
| 800 | - | - | [1] | GUS, cena przeciętna (kostka i orzech kl. I) |
Przesuń tabelę w bok, żeby zobaczyć wszystkie kolumny.
Źródła wartości: [1] sty 2015 - gru 2019, [2] sty 2020 - sie 2026.
Źródło i uwagi do każdego miesiąca zawiera plik CSV. Pełna lista źródeł jest w sekcji Źródła.
Od 2020 r. GUS nie publikuje miesięcznych cen węgla, tylko średnią roczną. Miesiące od 2020 r. wyliczyliśmy z ceny GUS z grudnia 2019 r. i indeksu cen węgla Eurostatu. Średnie roczne z wyliczenia są nieco niższe od oficjalnych średnich GUS.
W tej serii najwyższa cena to 3064 zł/t (październik 2022), a najniższa 771 zł/t (czerwiec 2016). Ostatni odczyt: 1651 zł/t (sierpień 2026).
Nie. GUS notuje węgiel w kostce i orzechu. Ekogroszek to drobniejszy sortyment sprzedawany zwykle w workach i ma inną cenę.
Ogrzewanie
Wymiana kopciucha w domu 150 m²: koszt pompy ciepła, gazu, pelletu i ekogroszku przed i po dociepleniu, dotacja z Czystego Powietrza i rachunek na 10 lat.
Ogrzewanie
1 kWh ciepła z ekogroszku kosztuje dziś ok. 0,27 zł, z pelletu ok. 0,56 zł. Liczymy tony na sezon, próg ceny, skutek ETS2 od 2028 r. i zasady dla nowych kotłów.
Dotacje i przepisy
Terminy wymiany kotłów pozaklasowych, klasy 3-4 i 5 oraz kominków w 16 województwach, ze źródłem w dzienniku urzędowym. Kary, wyjątki dla miast i koszt zamiany.